Zaimki niebinarne: ono/jego, onu/jenu, oni/ich i jak pytać

Dlaczego się je podaje

Zaimków nie da się odczytać z wyglądu i właśnie dlatego ten zwyczaj istnieje. Kiedy podajesz swoje przy przedstawianiu się, nikt nie musi zgadywać, a kiedy robią tak wszyscy w pokoju, nikt nie zostaje przez to wyróżniony.

Podanie zaimków powinno pozostać zaproszeniem. Osoba, która kwestionuje własną płeć, nie jest wyoutowana w pracy albo po prostu nie ma na to ochoty, może je pominąć, a dobra runda przedstawiania się zostawia na to miejsce. Uniwersyteckie ośrodki LGBTQ, które piszą wskazówki właśnie na taką sytuację, mówią to samo: zapraszać, nigdy nie zmuszać.

I mówi się zaimki, a nie preferowane zaimki. Przewodnik GLAAD zwraca uwagę, że ten przymiotnik sprawiał wrażenie, jakby osoby cis miały zaimki, a osoby trans preferencje.

Jak zapytać

Podaj swoje, a potem zapytaj: „Jestem Robin, używam zaimków ono/jego. A ty?”. Jeśli już się znacie: „Jakich zaimków używasz?”. Po polsku dobrze też zapytać wprost o formy: „Jakich form mam używać, kiedy o tobie mówię?”. Na tym kończy się cały scenariusz. Przez sekundę jest niezręcznie, a złe zgadywanie jest niezręczne dużo dłużej.

Zapytaj raz i zapamiętaj. Jeśli zapomnisz, pytanie „Przypomnisz mi swoje zaimki?” jest w porządku i dużo lepsze niż omijanie zaimków przez resztę wieczoru.

Jeśli nie możesz jeszcze zapytać, używaj imienia. W polszczyźnie samo imię nie wystarcza, bo czasownik w czasie przeszłym i tak ma rodzaj, więc pomaga zbudowanie zdania tak, żeby ominąć formy nacechowane płcią: Robin ma za sobą długi dzień zamiast Robin był zmęczony. Nie ma formy, która byłaby w porządku dla wszystkich: w spisie z 2025 roku osoby niebinarne podawały formy męskie, żeńskie, neutralne i mnogie, często kilka naraz.

Formy, których używają osoby niebinarne po polsku

Najważniejszym źródłem jest zaimki.pl, serwis prowadzony przez kolektyw Rada Języka Neutralnego. Publikuje zestawy zaimków z przykładami i co roku przeprowadza Niebinarny Spis Powszechny. W spisie z 2025 roku (1584 osoby, które same zgłosiły się do udziału, średnia wieku 24 lata) padło pytanie o formy gramatyczne używane w mowie: męskie wskazało 60,7% osób, neutralne 52,3%, unikanie form nacechowanych płcią 55,9%, żeńskie 45,5%, męskoosobowe formy mnogie (byliśmy zmęczeni) 14%, a dukaizmy 8,6%. Można było wybrać kilka odpowiedzi.

Ono/jego to gramatyczny rodzaj nijaki: zrobiłom, byłom. Serwis zaimki.pl podaje, że według Rady Języka Polskiego takie formy są poprawne gramatycznie, a w spisie z 2025 roku tego zestawu używało 30,5% osób niebinarnych. Formy nijakie w pierwszej osobie (byłom zmęczone) są gramatycznie możliwe, ale spis zaimki.pl zalicza je do form niestandardowych, dlatego ich użycie zwraca uwagę.

Onu/jenu to dukaizmy: byłum, zrobiłum. Stworzył je Jacek Dukaj dla postludzkich postaci bez określonej płci w powieści Perfekcyjna niedoskonałość z 2004 roku. Używa ich 7,4% osób.

Oni/ich to normatywne formy mnogie używane wobec jednej osoby (byliśmy zmęczeni), z których korzysta 15,7% osób. Wiele osób niebinarnych używa też form męskich albo żeńskich (on/jego, ona/jej), osobno albo w połączeniu, a także zestawów mieszanych.

Część osób omija formy nacechowane płcią i przebudowuje zdanie: dopadło mnie zmęczenie zamiast byłem zmęczony albo byłam zmęczona. W spisie taki sposób mówienia wybrało 55,9% osób. Do tego dochodzą neutratywy, czyli neutralne rzeczowniki tworzone na wzór feminatywów (nauczycielze, przyjacielze). Używa ich 15,4% osób, a zaimki.pl przedstawia je jako propozycje, a nie normę.

Co mówi Rada Języka Polskiego

Po tym, jak 24 grudnia 2025 roku wszedł w życie zmieniony przepis Kodeksu pracy, Rada Języka Polskiego wydała opinię o neutralnych płciowo ogłoszeniach o naborze na stanowisko. Zaleca w niej pary form (nauczyciela/nauczycielki) albo słowo osoba i zauważa, że polskie prawo uznaje tylko dwie płcie, ale słowo osoba potencjalnie odpowiada także oczekiwaniom osób niebinarnych.

Rada dodaje, że nowsze formy wypracowane w społeczności, takie jak osoba studencka, nie mogą jeszcze zostać uznane za standard języka publicznego. Formy neutralne wciąż są więc przedmiotem dyskusji.

Kiedy się pomylisz

W którymś momencie to się zdarzy. Popraw słowo i mów dalej: „ona, przepraszam”, a potem reszta zdania. Po polsku pomyłka często siedzi w końcówce, nie w zaimku, a poprawka wygląda tak samo: „zrobił, zrobiło” i dalej. Długie przeprosiny zamieniają twoje potknięcie w zadanie dla drugiej osoby. Hasło o misgenderowaniu wyjaśnia dlaczego, a jeśli ciebie ktoś misgenderuje, ta odpowiedź podsuwa słowa na tę chwilę.

Angielskie zestawy, na które trafisz w internecie

W internecie często spotyka się angielskie zestawy zaimków. Każdy ma tu własną stronę z formami, przykładami po angielsku i odpowiedziami na częste pytania.

He/him: he, him, his, his, himself.

She/her: she, her, her, hers, herself.

They/them: they, them, their, theirs, themself albo themselves, z czasownikami w liczbie mnogiej.

She/they i he/they: dwa zestawy, oba właściwe dla tej osoby.

Xe/xem: xe, xem, xyr, xyrs, xemself.

Ze/zir: ze, zir, zir, zirs, zirself.

Ze/hir: ze, hir, hir, hirs, hirself.

Fae/faer: fae, faer, faer, faers, faerself.

E/em (Spivak): e, em, eir, eirs, emself.

It/its: it, it, its, its, itself, i tylko wobec osób, które o to proszą.

Any pronouns: dla tej osoby w porządku jest więcej niż jeden zestaw.

No pronouns: zamiast zaimka imię.

Poza nimi istnieje wiele neozaimków i ksenozaimków w mniejszym obiegu, a także zaimki lustrzane, czyli mówienie o kimś tak, jak mówi się o sobie.

Najdokładniejszym regularnym źródłem danych o tych zestawach, jakie znamy, jest Gender Census, ankieta otwarta dla każdej osoby, której płeć nie mieści się w binarności. W 2025 roku wzięło w niej udział 43 096 osób. They/them wybrało 75,0%, he/him 40,6%, she/her 34,1%, a it/its 22,8%, natomiast 14,4% wolało unikać zaimków i używać imienia. Spośród neozaimków z listy xe/xem wybrało 8,8%, fae/faer 6,2%, a ze/zir 5,7%. Można było zaznaczyć kilka odpowiedzi.

Te liczby to obraz jednej grupy. Osoba prowadząca ankietę mówi otwarcie, że osoby odpowiadające trafiają na nią przez media społecznościowe i są w przeważającej większości młode i z USA. Ankieta pokazuje, że te zestawy są naprawdę w użyciu. Nie mówi, jak częsty jest któryś z nich tam, gdzie mieszkasz.

Poćwicz na głos

Znać formy i powiedzieć je w zdaniu to dwie różne umiejętności, a po polsku dochodzą jeszcze końcówki. Strona do ćwiczeń wstawia imię i wybrany zestaw (ono/jego, oni/ich, onu/jenu, ona/jej albo on/jego) w codzienne zdania, żeby można je było czytać na głos, aż nowe formy przestaną się zacinać.