Paris Is Burning: film, ludzie z ekranu i scena ballroom

Paris Is Burning (reż. Jennie Livingston) to film dokumentalny o balach drag w Nowym Jorku końca lat osiemdziesiątych i o ludziach, którzy je tworzyli, czyli o społeczności, którą Livingston opisuje jako czarnoskórych i latynoskich gejów i osoby trans z Nowego Jorku, budujących sobie środki do życia, twórczość i rodzinę. Premiera odbyła się w 1990 roku, w 1991 roku film zdobył Grand Jury Prize w kategorii dokumentu na festiwalu Sundance, a w 2016 roku trafił do amerykańskiego National Film Registry. Od tamtej pory toczą się o niego spory: kogo pokazuje, dla kogo powstał i kto dostał zapłatę.

Czym jest ten film

W połowie lat osiemdziesiątych Livingston zaczyna chodzić na bale i przeprowadzać wywiady z ludźmi. Tytuł filmu pochodzi od jednego z tych balów, noszącego nazwę Paris Is Burning, który Livingston filmuje w 1986 roku za własne pieniądze. Źródła datują resztę zdjęć na okres między 1987 a 1989 rokiem, kiedy przychodzi finansowanie z grantów i od nowojorskiej publicznej stacji telewizyjnej WNYC. Ponad 75 godzin materiału na taśmie 16 mm zostaje zmontowanych do 78 minut.

Premiera odbyła się 13 września 1990 roku na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Toronto, a do nowojorskich kin film wszedł 13 marca 1991 roku. Oprócz nagrody w Sundance zdobył Teddy Award dla najlepszego dokumentu na festiwalu filmowym w Berlinie oraz nagrody dla najlepszego dokumentu przyznawane przez stowarzyszenia krytyków filmowych z Nowego Jorku i Los Angeles. Nie dostał nominacji do Oscara, co wywołało wtedy zarzuty, że Akademia jest homofobiczna i transfobiczna.

Ludzie w filmie mówią o biedzie, rasizmie, przemocy, homofobii i AIDS, często jednym tchem ze strojami, trofeami i sławą. Słychać, jak Livingston zadaje pytania, ale, jak zauważyła bell hooks, nigdy nie widać osoby, która je zadaje, i ten wybór stał się częścią sporu o film.

Ballroom w prostych słowach

Bale drag mają w USA długą historię: Hamilton Lodge Ball z 1869 roku często podaje się jako pierwszy odnotowany. Scena pokazana w filmie wyrosła z tej tradycji. W 1972 roku powstał House of LaBeija, założony przez Crystal i Lottie LaBeija i zwykle uznawany za pierwszy house w historii ballroomu. Kiedy Livingston trafia na bale, ballroom jest już światem z własnymi rodzinami, zasadami i językiem.

• Bale. Zawody, w których osoby zwane walkers rywalizują w tematycznych kategoriach o trofea i uznanie. Niektóre są małe, inne trwają ponad osiem godzin.
• House'y (domy). Grupy, które rywalizują razem i działają jak rodziny. Ich członkowie przyjmują nazwę house'u jako nazwisko, dlatego tyle osób w filmie nazywa się LaBeija, Xtravaganza, Ninja albo Pendavis. To rodzina z wyboru w najbardziej zorganizowanej postaci.
• Matki i ojcowie. Osoby stojące na czele house'u, które prowadzą swoje dzieci z house'u i się nimi opiekują. Matka to rola, a nie płeć: tancerz Willi Ninja był matką House of Ninja.
• Kategorie. Tematy, w których rywalizują walkers, każdy z zasadami dotyczącymi stroju i tego, co trzeba pokazać. Kategorie takie jak high fashion, voguing i realness dają okazję, by popisać się stylem, talentem i prezencją.
• Realness. To, jak przekonująco wcielasz się w kategorię, czy chodzi o menedżera z wielkiej firmy, czy o żołnierza. Często opisuje się to jako umiejętność uchodzenia za kogoś (to pass), co jest bliskie temu, co dziś zwykle nazywa się passingiem, słowem z własnym bagażem.
• Reading. Sztuka obelgi: wyszukiwanie czyichś słabości i nazywanie ich z dowcipem. Jak mówi w filmie Dorian Corey, na początku był reading.
• Shade. Reading doprowadzony do cichszej, subtelniejszej formy. Sławna stała się definicja, którą podaje Corey: „Shade jest wtedy, gdy nie mówię ci, że wyglądasz brzydko, ale nie muszę ci tego mówić, bo wiesz, że wyglądasz brzydko.” Słownik Merriam-Webster dodał to słowo w 2017 roku.
• Voguing. Taniec zbudowany z póz modelek i modeli, jak do zdjęcia na okładkę Vogue'a, z mnóstwem precyzyjnej pracy ramion i dłoni. Wielkim mistrzem voguingu w filmie jest Willi Ninja.

Ludzie z filmu

Film jest bardziej zbiorem portretów niż opowieścią. Oto jego główne postaci, opisane tak, jak opisują je źródła.

• Dorian Corey, starsza gwiazda drag, która zajmowała się też projektowaniem i założyła House of Corey. To Corey najwięcej w filmie objaśnia i podaje definicje readingu, shade i realness.
• Pepper LaBeija, matka House of LaBeija, w relacjach o jej życiu opisywana jako drag queen.
• Willi Ninja, tancerz, który w 1982 roku założył House of Ninja i był jego matką. Film pokazuje, jak jego voguing wychodzi poza bale i przeradza się w pracę choreografa, między innymi przy teledysku dla Malcolma McLarena.
• Angie Xtravaganza, matka House of Xtravaganza.
• Venus Xtravaganza, urodzona w 1965 roku w Jersey City, która w 1983 roku dołączyła do House of Xtravaganza; później jej matką w tym house'ie została Angie. Opisuje się ją jako kobietę trans, a w filmie otwarcie mówi o swoich marzeniach: „Chcę być kompletną kobietą.”
• Octavia St. Laurent, którą widać, jak pozuje do zdjęć do portfolio i bierze udział w castingu prowadzonym przez Eileen Ford z agencji Ford Models. We wcześniejszym okresie życia określała się jako osoba transpłciowa. W swoim ostatnim wywiadzie, udzielonym w 2009 roku i opublikowanym później przez Dazed, opisywała siebie inaczej: „Od urodzenia jestem osobą interpłciową”, mówiła, i nie chciała, by nazywano ją kobietą. Co znaczy interpłciowość, wyjaśnia słownik.
• Junior LaBeija, emcee, czyli głos prowadzący, którego komentarz towarzyszy wszystkim balom.

Pojawiają się też inne osoby, między innymi z house'ów Pendavis i Xtravaganza. Niemal każda osoba na ekranie jest czarnoskóra albo latynoska, a bieda przewija się przez wiele z tych historii.

Co się z nimi stało

Wiele osób z Paris Is Burning nie pożyło długo po premierze. W 2003 roku artykuł w New York Times opisywał film jako portret kilkorga niezwykłych Amerykanów, z których niemal wszyscy zmarli od czasu jego powstania. AIDS uderzyło bardzo mocno w całą społeczność ballroomu.

Venus Xtravaganza

Venus została zabita, zanim film był gotowy. W grudniu 1988 roku, w wieku 23 lat, znaleziono ją uduszoną w pokoju hotelowym w Nowym Jorku; relacje różnią się co do dokładnych dat i nazwy hotelu. Nikogo nie zatrzymano. Nowojorska policja wznowiła śledztwo w trakcie realizacji dokumentu I'm Your Venus w reżyserii Kimberly Reed, a po zbadaniu dowodów doszła do przekonania, że osoba, którą kiedyś podejrzewano, może nie być sprawcą. Film, którego premiera odbyła się na Tribeca Festival w 2024 roku, pokazuje, jak jej rodzina biologiczna i jej rodzina z ballroomu wspólnie próbują dowiedzieć się, co się stało.

Pozostali

• Angie Xtravaganza zmarła w marcu 1993 roku, tuż przed trzydziestką, na chorobę wątroby związaną z AIDS.
• Dorian Corey nie żyje od sierpnia 1993 roku; przyczyną śmierci były powikłania związane z AIDS.
• Pepper LaBeija zmarła w 2003 roku i do końca stała na czele House of LaBeija.
• Willi Ninja dalej pracował jako tancerz i nauczyciel, był modelem u Jeana-Paula Gaultiera, a w 2004 roku otworzył agencję modelingową. Zmarł w 2006 roku, w wieku 45 lat, na niewydolność serca związaną z AIDS.
• Octavia St. Laurent zajęła się edukacją na temat HIV i AIDS i wystąpiła w How Do I Look, dokumencie Wolfganga Buscha z 2006 roku o scenie balowej. Zmarła w 2009 roku po diagnozie nowotworu. Z perspektywy czasu nazwała okres Paris Is Burning „naprawdę złym czasem w moim życiu” i powiedziała, że film był tylko pierwszym krokiem.

Krytyka: czyj to film?

Najostrzejsza krytyka wyszła od bell hooks, w eseju Is Paris Burning?, zamieszczonym w jej książce Black Looks: Race and Representation z 1992 roku. Livingston to według niej młoda, biała osoba robiąca filmy, która przedstawia wizję czarności z perspektywy białości. hooks dowodziła, że film nigdy nie kwestionuje białości, do której aspiruje tak wiele osób na ekranie, a głównie biała publiczność, która go pokochała, rozkoszowała się spektaklem.

Jej rozróżnienie warto znać: „Rytuał to ten ceremonialny akt, który niesie ze sobą sens i znaczenie wykraczające poza to, co widać, podczas gdy spektakl funkcjonuje przede wszystkim jako rozrywkowy, dramatyczny pokaz.” Dla hooks bale były rytuałem dla ludzi, którzy w nich uczestniczyli, a film zamienił je w spektakl dla osób z zewnątrz. Zwracała też uwagę, że Livingston nie pojawia się na ekranie, co jej zdaniem pozwala widzom zapomnieć, że za wszystkim, co oglądają, stoi ktoś o określonym punkcie widzenia.

Nie wszyscy przyjęli tę interpretację. Filozofka Judith Butler w książce Bodies That Matter sprzeciwiła się traktowaniu dragu wyłącznie jako mizoginii i pisała, że taka analiza traktuje to, co nazwała transseksualnością typu male-to-female, a także cross-dressing i drag, jako praktyki męskich gejów, „czym nie zawsze są”. Ma to znaczenie zwłaszcza dla osób trans, które oglądają film: esej hooks mówi o ludziach z filmu głównie jako o czarnoskórych gejach i drag queens, a część z nich opisuje się jako kobiety trans.

Livingston w wypowiedzi z 2020 roku, patrząc wstecz, ocenia, że hooks nie dostrzegła, jak cenny był ten film dla czarnoskórej publiczności queer. Także osoby, które ten film kochają, wciąż mają do niego pytania. Steven Canals, współtwórca serialu Pose, nazwał go obrazem kultury ballroom na poziomie podstawowym, a Wolfgang Busch, twórca How Do I Look, mówił, że film wykorzystał społeczność balową, która miała do niego żal.

Kto dostał pieniądze

Osoby występujące w filmie podpisały podczas zdjęć standardowe zgody dla WNYC Television, które nie dawały im żadnych podstaw do pozwu. Kiedy film odniósł sukces, w 1991 roku kilka z nich zatrudniło prawnika, żeby ubiegać się o udział w zyskach. W planach Paris Dupree, matki House of Dupree, był pozew na 40 milionów dolarów.

Produkcja jednak coś zapłaciła: około 55 000 dolarów, podzielonych między 13 osób, które występują w filmie. Według doniesień Dorian Corey i Willi Ninja bardzo się cieszyli, że dostali pieniądze za film, przy którym, jak rozumieli, pracowali za darmo. Inni uważali, że to za mało. Livingston tłumaczy wówczas, że twórcy dokumentów nie mają obowiązku płacić osobom, które filmują, a etyka dziennikarska wręcz przemawia przeciwko temu, ale zapłata jest kwestią szacunku.

Dla porównania katalog American Film Institute odnotowuje, że do końca września 1991 roku film zarobił w kinach 2,7 miliona dolarów. Wpływy z biletów to nie zysk, a wykupienie praw do muzyki w filmie kosztowało prawie tyle, co zdjęcia i montaż. Ale właśnie tę dysproporcję mają na myśli krytycy, pytając, kto na tym zarobił. hooks pisała, że traktowanie filmu jak przysługi wyświadczonej społeczności balowej przesłania „znaczne korzyści”, które Livingston otrzymuje za tę pracę. Trzydzieści lat później The A.V. Club podsumował go jako film, który zmienił kulturę popularną, ale nie życie ludzi, którzy w nim wystąpili.

To kwoty podawane w tamtym czasie i powtarzane później. Nie udało nam się znaleźć pełnego publicznego rozliczenia tego, ile film łącznie zarobił ani jak podzielono pieniądze.

Dziedzictwo filmu i ballroom dzisiaj

W 2016 roku film wpisano do National Film Registry jako dzieło znaczące kulturowo, historycznie lub estetycznie. W 2020 roku Criterion Collection wydała nową rekonstrukcję w jakości 2K, przygotowaną przez UCLA Film and Television Archive wspólnie z Sundance Institute i Outfest, a wraz z nią ponad godzinę niewykorzystanych ujęć, w tym nagrania Venus w domu jej babci.

Najpierw był Vogue

Piosenka Madonny Vogue ukazała się wcześniej: wyszła 20 marca 1990 roku, kilka miesięcy przed premierą filmu. Madonna widziała voguing w nowojorskim klubie Sound Factory, a choreografię do teledysku przygotowali dwaj tancerze voguingu z House of Xtravaganza, Jose Gutierez i Luis Camacho. I piosenka, i film zaniosły voguing do ludzi, którzy nigdy nie byli na balu, a hooks dowodziła, że rynek dla jednego i drugiego stworzyła ta sama fascynacja białych voguingiem.

Pose i Legendary

Pose, emitowany przez FX od 2018 do 2021 roku, rozgrywa się w świecie ballroomu końca lat osiemdziesiątych i lat dziewięćdziesiątych i był mocno inspirowany dokumentem. Opisywano go jako serial fabularny z największą obsadą trans w historii, z pięcioma osobami trans w głównych rolach: Michaela Jaé (MJ) Rodriguez, Indya Moore, Dominique Jackson, Hailie Sahar i Angelica Ross. Livingston ma w serialu swój udział: pracuje przy nim jako consulting producer i reżyseruje jeden z odcinków, a Janet Mock, jedna ze scenarzystek i reżyserek serialu, mówiła, że to właśnie dokument wprowadził ją w świat ballroomu. Więcej o tym, co warto obejrzeć, w tekście o filmach i serialach o osobach trans i niebinarnych.

Legendary, program konkursowy, którego emisja ruszyła w HBO Max w maju 2020 roku, stawiał do rywalizacji house'y ze sceny ballroom podczas dziewięciu balów; prowadzącym jako emcee był Dashaun Wesley, a w jury zasiadała między innymi Leiomy Maldonado.

Ballroom nigdy się nie skończył

Film bywa traktowany jak zapis czegoś, co się skończyło. Ballroom się nie skończył. Ma dziś swoje sceny w całych Stanach Zjednoczonych i w krajach takich jak Kanada, Japonia i Wielka Brytania, a obok balów także kiki, czyli mniejsze i mniej formalne zawody. Livingston zwraca uwagę, że ludzie ze społeczności balowej sami robią dziś filmy i podpisują własne kontrakty.

Jeśli oglądasz Paris Is Burning po raz pierwszy, na przykład z okazji Miesiąca Historii LGBTQ+, warto zestawić go z głosami, które przyszły później: z I'm Your Venus, z Pose i z esejem hooks. Inną część historii życia osób trans w Nowym Jorku opowiada tekst o Marshy P. Johnson.