Zamieszki w Compton's Cafeteria: bunt osób trans przed Stonewall

Zamieszki w Compton's Cafeteria wybuchły w sierpniu 1966 roku w całodobowej kafeterii na rogu Turk Street i Taylor Street, w dzielnicy Tenderloin w San Francisco. Kiedy policja przyszła usunąć stamtąd kobiety trans, drag queens i młodych chłopaków sprzedających seks, jedna z queens chlusnęła kawą w twarz policjanta, a cała sala stawiła opór. Stało się to trzy lata przed Stonewall i niemal zupełnie poszło w zapomnienie: żadna gazeta o tym nie napisała, policyjne akta z tamtego okresu już nie istnieją, a dokładnej daty nikt nie zna.

Tenderloin w 1966 roku

W latach sześćdziesiątych Tenderloin była dzielnicą czerwonych latarni i jedną z nielicznych okolic San Francisco, w których kobiety trans i drag queens mogły żyć otwarcie. Susan Stryker, historyczka, która później poskładała tę historię w całość, opisała ją jako dom dla młodych ludzi wyrzuconych z domu przez rodziny i żyjących na ulicy, a także dla osób trans, które w każdej chwili mogły stracić pracę, którym nikt nie chciał niczego wynająć i które musiały uprawiać seks za pieniądze, żeby przetrwać.

Odnowa urbanistyczna na początku lat sześćdziesiątych wypchnęła tam osoby trans i queer z innych części miasta. Hotele mieszkalne przy Turk Street i w jej okolicy należały do nielicznych miejsc, które je przyjmowały. Amanda St. Jaymes, kobieta trans prowadząca pobliski hotel mieszkalny, wspominała, że Turk Street była ich ulicą, hotele przy niej były domem i nie było dokąd indziej pójść.

Sama widoczność wystarczała do zatrzymania. St. Jaymes opowiadała Stryker, że szminka, tusz do rzęs, zbyt długie włosy albo guziki po niewłaściwej stronie bluzki wystarczały, żeby trafić do aresztu za podszywanie się pod kobietę, i że ją samą często zatrzymywano, choć nie pracowała seksualnie. Wiele barów gejowskich też nie witało kobiet trans z otwartymi ramionami.

Dlaczego Compton's

Gene Compton's Cafeteria przy Taylor Street 101 należała do lokalnej sieci. Była czynna całą noc, tania i jasno oświetlona, a ponieważ nie podawano w niej alkoholu, mogły tam przychodzić także młodsze osoby. Ludzie przesiadywali godzinami nad jedną filiżanką kawy i sprawdzali, co u siebie nawzajem. Tamara Ching, Amerykanka azjatyckiego pochodzenia i kobieta trans, która dobrze znała to miejsce, wspominała, że chodziła tam upewnić się, że wszyscy są cali i nikogo tej nocy nie zabrano do aresztu.

Kierownictwo ich tam nie chciało. Personel regularnie wzywał policję, żeby usuwała kobiety trans, gejów, osoby pracujące seksualnie i ludzi bez dachu nad głową, zatrudniono ochronę, a do rachunku doliczano opłatę za obsługę, żeby zniechęcić gości do przesiadywania.

Pikieta miesiąc wcześniej

W połowie lipca 1966 roku (18 albo 19 lipca, zależnie od relacji) osoby z Vanguard zorganizowały pikietę przed Compton's po tym, jak je stamtąd wyrzucono. Vanguard była organizacją młodych gejów i osób trans z Tenderloin, w dużej części bezdomnych, która zaczynała pod skrzydłami Glide Memorial Church; źródła datują jej założenie na 1965 albo 1966 rok. Pikieta nic nie dała, a kilka tygodni później gniew wybuchł w samej kafeterii.

Co wydarzyło się tamtej nocy

Większość tego, co wiadomo, pochodzi ze wspomnień ludzi, którzy byli wtedy w Tenderloin, oraz z jednej krótkiej relacji spisanej sześć lat później. Po złożeniu tych źródeł historia wygląda tak. Późno w nocy, w jeden z sierpniowych weekendów 1966 roku, po zamknięciu barów, personel wezwał policję na stałych bywalców. Policjant chwycił jedną z queens, żeby ją zatrzymać, a ona chlusnęła mu kawą w twarz.

Kafeteria „wybuchła”, jak ujmuje to Stryker. Ludzie przewracali stoły, rzucali sztućcami, talerzami i cukiernicami, a wielkie szyby w oknach popękały. Queens okładały policjantów ciężkimi torebkami i kopały ich wysokimi obcasami. Bójka przeniosła się na ulicę, a policja wezwała posiłki. Radiowóz został zdemolowany, a kiosk z gazetami podpalony.

Następnej nocy, gdy kafeteria przestała wpuszczać osoby trans, ludzie wrócili z pikietą, a świeżo wstawione szyby znowu zostały wybite. Szacunki liczby uczestników się różnią: od ponad stu do ponad dwustu osób.

Elliott Blackstone, sierżant policji, który od 1962 roku był łącznikiem departamentu ze społecznością homofilską, mówił później, że tamtej nocy policja użyła niepotrzebnej przemocy. Amanda St. Jaymes przedstawiła Stryker drugą stronę: „Po prostu miałyśmy tego dość. Miałyśmy dość nękania. Miałyśmy dość tego, że kazano nam chodzić do męskiej toalety, kiedy byłyśmy ubrane jak kobiety. Chciałyśmy mieć swoje prawa.”

Czego nikt nie wie na pewno

Dokładnej daty nigdy nie ustalono. Prasa nie pisała o zamieszkach, a akta policji San Francisco z lat sześćdziesiątych już nie istnieją, więc nie ma żadnego protokołu zatrzymań ani raportu z interwencji, który można by sprawdzić.

Najwcześniejsza pisemna relacja to krótki tekst Raymonda Broshearsa, aktywisty ruchu wyzwolenia gejów i duchownego, wydrukowany w programie pierwszej parady gay pride w San Francisco w 1972 roku. Broshears umieścił zamieszki w gorącą sierpniową noc. Według materiału Vice dane pogodowe nie wykazują w San Francisco w sierpniu tamtego roku żadnych gorących nocy, co jest jednym z powodów, dla których historycy zachowują ostrożność: rok jest pewny, sierpień prawdopodobny, dzień nieznany.

Relacje różnią się też w szczegółach, na przykład co do wielkości tłumu, i nie każda osoba, która opowiadała o Compton's, była tam tamtej nocy. Tamara Ching na przykład dobrze znała kafeterię, ale według NPR nie brała udziału w zamieszkach i usłyszała o nich dopiero później.

Jeśli trafisz na konkretny dzień podawany jako data zamieszek, podchodź do niego ostrożnie: żaden zachowany dokument go nie potwierdza.

Jak odnaleziono tę historię

Przez prawie trzydzieści lat pamięć o Compton's przetrwała głównie we wspomnieniach ludzi. W 1995 roku Susan Stryker natrafiła na krótki tekst Broshearsa w archiwum GLBT Historical Society w San Francisco i zaczęła szukać reszty tej historii.

Dokumentów, na których można by się oprzeć, było bardzo mało. Stryker wyjaśniała, że musiała obchodzić te luki: chodziła po dzielnicy, badała jej historię urbanistyczną, nanosiła na mapę miejsca, które obsługiwały osoby trans, a potem porównywała swoje ustalenia z relacjami ustnymi ludzi, którzy tam mieszkali.

Efektem był Screaming Queens: The Riot at Compton's Cafeteria, film dokumentalny, który wyreżyserowała razem z Victorem Silvermanem, zrealizowany z Independent Television Service i publicznym nadawcą z San Francisco, KQED, i wydany w 2005 roku. Opiera się na wywiadach z byłymi osobami pracującymi seksualnie, osobami występującymi w drag, policjantami, duchownymi i aktywistami z dzielnicy, wśród nich z Amandą St. Jaymes, Felicią Elizondo, Aleshią Brevard, Tamarą Ching i Elliottem Blackstone'em. GLBT Historical Society opisuje go jako film nagrodzony Emmy. W 2008 roku Stryker przekazała towarzystwu swoją kolekcję badawczą, łącznie z pełnymi nagraniami relacji ustnych.

Jej podsumowanie tego, czym były zamieszki, cytowano od tamtej pory wielokrotnie: „Był to pierwszy znany przypadek zbiorowego, bojowego oporu osób queer wobec nękania przez policję w historii Stanów Zjednoczonych.” O tym, jak daleko wstecz sięga historia osób trans, przeczytasz w tekście kto był pierwszą osobą transpłciową?

Co zmieniło się potem

Zamieszki nie rozwiązały problemów, z którymi osoby trans w Tenderloin mierzyły się na co dzień. Skłoniły jednak miasto, by zaczęło traktować je jak obywateli, a nie jak problem do usunięcia, a twórcy Screaming Queens przedstawiają je jako punkt zwrotny dla praktyk policji, usług społecznych i tego, jak osoby trans postrzegały same siebie. W kolejnych miesiącach i latach pojawiło się kilka rzeczy, których wcześniej nie było:

• Zamiatanie ulic. Wczesną jesienią 1966 roku około pięćdziesięciu osób z Vanguard zamiatało ulice dzielnicy. Był to złośliwy żart z policyjnych obław, po angielsku sweeps, czyli dosłownie „zamiatania”, które usuwały osoby queer z tutejszych ulic.
• Biuro walki z ubóstwem. Po oddolnej mobilizacji mieszkańców tej jesieni w Tenderloin otwarto biuro Central City Anti-Poverty Program, które oferowało między innymi kursy pracy biurowej dla osób szukających innego zajęcia niż praca seksualna.
• Sojusznik w policji. Sierżant Blackstone zaczął współpracować ze społecznością trans i zabiegał o dostęp do hormonów, poradnictwa i skierowań medycznych przez Center for Special Problems, działające przy wydziale zdrowia publicznego. Jedną z jego najważniejszych usług był dokument tożsamości, który pomagał osobom trans znaleźć legalną pracę i założyć konto w banku.
• Wsparcie rówieśnicze. Conversion Our Goal, grupa wsparcia rówieśniczego dla osób trans, wyrosła ze spotkań w Glide Memorial Church w 1967 roku. W 1968 roku powstała National Transsexual Counseling Unit, poradnia prowadzona przez same osoby trans i finansowana przez Erickson Educational Foundation, fundację założoną przez filantropa Reeda Ericksona, mężczyznę trans. Jej nazwa zawiera słowo transseksualny, ówczesny termin kliniczny. Poradnia prowadziła pracę na ulicy, przyjmowała osoby przychodzące bez zapowiedzi i odpowiadała na listy z całego świata.
• Przepis wykreślony. Obowiązujący w San Francisco zakaz noszenia stroju przypisanego innej płci (cross-dressing) usunięto z kodeksu miejskiego w lipcu 1974 roku.

Nie wszystko przetrwało. Samą Compton's zamknięto w 1972 roku. Poradnia przestała działać na początku 1974 roku, po tym jak policja zatrzymała prowadzące ją osoby pod zarzutami narkotykowymi, które relacje opisują jako sfabrykowane, Blackstone'a przeniesiono z jego stanowiska, a fundacja przestała ją finansować.

Jak pamięta się Compton's

22 czerwca 2006 roku, czterdzieści lat później, w chodniku na rogu Turk i Taylor odsłonięto tablicę, a wśród zapowiedzianych uczestników uroczystości znaleźli się Stryker, Silverman i emerytowany już Elliott Blackstone. Jej tekst brzmi w części: „To miejsce, w którym znajdowała się Gene Compton's Cafeteria, gdzie pewnej sierpniowej nocy wybuchły zamieszki, gdy transpłciowe kobiety i geje stanęli w obronie swoich praw i walczyli z brutalnością policji, biedą, uciskiem i dyskryminacją w Tenderloin.”

Dziesięć lat później, w 2016 roku, odcinek Taylor Street z numerami od 100 do 199 (tak zwany 100 block) otrzymał nazwę Gene Compton's Cafeteria Way. W 2017 roku trzy czarnoskóre kobiety trans, Honey Mahogany, Janetta Johnson i Aria Sa'id, założyły Compton's Transgender Cultural District, opisywaną jako pierwsza na świecie prawnie uznana dzielnica transpłciowa. Obejmuje sześć kwartałów w południowo-wschodniej części Tenderloin i dwa kwartały Sixth Street po drugiej stronie Market Street. W marcu 2020 roku zmieniła nazwę na po prostu The Transgender District: Sa'id wyjaśniła, że nie chcą dłużej honorować Gene'a Comptona, który, jak powiedziała, był w ogromnej mierze powodem, dla którego aresztowano drag queens, osoby queer i osoby trans.

W 2021 roku, z okazji 55. rocznicy, sierpień został decyzją burmistrza ogłoszony w San Francisco Miesiącem Historii Osób Transpłciowych. Funkcjonuje obok Miesiąca Historii LGBTQ+ i innych dni ważnych dla osób trans.

Sam budynek w styczniu 2025 roku wpisano do National Register of Historic Places, federalnego rejestru zabytków USA, i opisano jako pierwsze miejsce historyczne w Stanach Zjednoczonych uznane za swoją rolę w ruchu osób transpłciowych. Zajmuje go GEO Group, prywatna firma więzienna, która prowadzi tam ośrodek dla osób wychodzących z więzienia, a koalicja aktywistów walczy o odzyskanie tego miejsca. W styczniu 2026 roku, w roku 60. rocznicy, organ San Francisco odpowiedzialny za ochronę zabytków zagłosował za rozpoczęciem procedury nadania budynkowi statusu zabytku miejskiego.

Serial Netflixa Tales of the City z 2019 roku pokazuje zamieszki, łącznie z kawą, w ósmym odcinku; więcej historii z ekranu znajdziesz w tekście o filmach i serialach o osobach trans i niebinarnych.

Compton's, Stonewall i wcześniejsze protesty

Compton's przedstawia się zwykle jako zamieszki sprzed Stonewall, rebelii z 1969 roku w nowojorskim barze. To, że sławne stało się akurat Stonewall, jest po części kwestią przypadku. Materiał Vice podaje dwa rodzaje powodów: tamte wydarzenia trwały dłużej i były większe, a do tego rozegrały się niedaleko redakcji gazety Village Voice.

Obie historie są też uwikłane w spór o to, do kogo należy historia. Stryker opisała debatę o tym, kto rzucił pierwszą cegłę w Stonewall, jako swego rodzaju zastępczą bitwę między osobami trans a częścią białych gejów. Nawet historie dwóch najbardziej znanych postaci tamtej nocy, Marshy P. Johnson i Sylvii Rivery, są sporne w szczegółach: Rivera powiedziała w 2001 roku, że rzuciła drugi koktajl Mołotowa, a nie pierwszy, a Johnson przyszła, gdy rebelia już trwała.

Cooper Do-nuts, 1959

Najbardziej znana wcześniejsza historia rozgrywa się w Cooper Do-nuts, całodobowym lokalu z pączkami w Los Angeles, i zwykle datuje się ją na maj 1959 roku. Kiedy policja próbowała dokonać zatrzymań, gapie mieli obrzucić funkcjonariuszy kawą, pączkami i kubkami.

Ta historia wymaga więcej ostrożności niż Compton's. Relacja pochodzi głównie od pisarza Johna Rechy'ego, który datował wydarzenia na 1958 albo 1959 rok. Sporne jest miejsce, a także to, czy lokal w ogóle należał do sieci Cooper, i nie ma żadnych dokumentów z tamtego czasu. W 2020 roku policja Los Angeles poinformowała, że jej akta z tego okresu zostały usunięte albo zniszczone.

Dewey's, 1965

W Filadelfii źródła są pewniejsze. Restauracja Dewey's odmawiała obsługi osobom, które wyglądały na gejów albo lesbijki lub w inny sposób podważały przyjęte normy płciowe. 25 kwietnia 1965 roku odmówiono tam obsługi 150 osobom, a zatrzymano troje nastolatków i aktywistę Clarka Polaka. Po drugim sit-inie, 2 maja, tym razem bez zatrzymań, Dewey's zrezygnowała z tej praktyki.

Nic z tego nie umniejsza znaczenia Compton's. Wniosek o wpis do National Register, oparty na pracach Stryker, ujmuje różnicę prosto: wcześniejsze protesty się zdarzały, ale zamieszki w Compton's jako pierwsze doprowadziły do trwałych zmian instytucjonalnych dla społeczności.